Зрдбынй уарзта й адмы
Кадджын сувын алкй бон др у. ниу, Ирыстоны срм йе стъалы кмн ссыгъд м цхр калг чи цуы, ахм фрнджын адймгт бир ис не ‘хсн. Уыдонй иу у н абоны уацхъуыды хъайтар, инженер, фыссг м хснадон кусг Гаглойты Рутен. Уый уыд намысджын адймаг, адмы хрзгнг, разагъды лг.
Хуссар Ирыстоны Транскавказы автомагистралы Рукъы тъунелм куы бахцц уай, уд д нырй фстм «фндараст» кндзн Рутен: бацуны кадджын уавры байгом кодтой номдзыд ирон инженер-аразджы цыртдзвн.
Ацы мадзалм чи рмбырд, уыдон ма иу хатт банысан кодтой: Гаглойты Рутен канд гениалонон проект аразг н уыд, фл ма ирон адмы бартыл тохгнг др.
– Мах, ирон адм, н хъайтарты никуы кодтам рох, уымн м сты уый аккаг, цмй сын мысм с нмтт, – дзырдта Хуссар Ирыстоны культурйы министры рстгмйы хст ххстгнг Мамиты Григори. – Рутены биографим куы рксм, уд фендзыстм, й чысылй фстм кй бавзрста бир фыдбтт. вццгн, дуг уыд ахм, фл уддр й иууыл зындр рстг уыд, гуырдзыйы меньшевикт нын геноцид куы скодтой, уд. Й сйрагдр бллиц уыд Ирыстоны дыуу хайы фндаджы фрцы баиу кнын. Зынаргъ нын сты, Рутен йхи км раргом кодта, уыцы сфлдыстадон бынт, фл нын улдай цымыдисон та сты й фндаг арзтадон куыстыт.
Ацы проектыл чи бакуыста м кй хъпприсы фрцы райгуырд, уыдонн бузныджы ныхст загъта фыссг, хснадон архайг Челхсаты Хъазбег. Уый бахаста фндон, цмй ацы тъунелн радтой Гаглойты Рутены ном. Цыбырй загъта й мысингт:
– Уый гнн куыд ис, м ацы тъунелн Рутены разй ндр искйы ном радтм! Рутен м м мад уыдысты дыуу хойы знг, м йын м чысылй фстм хорз зыдтон й хъуыддгт. М мады мад (Рутены мады хо) й афт бир уарзта, м куы амард, уд ыл сау фдардта ртын фондз азы.
Мадзалы ма раныхас кодтой м уазджытн, стй, ацы проект рухс кй фрцы федта, уыдонн се пптн др арфйы ныхст загътой Гаглойты мыггаджы советы срдар Анатоли м Рутены цоты цот Бэл м Алис.
Уыдон банысан кодтой, абоны циндзинад рмст Гаглойты мыггаджы бргбон кй ну, фл, мткй райсгй, н иумйаг Ирыстоны др.
Рутен райгуырд 1888 азы 12 февралы Хуссар Ирыстоны. Хъууон лппу улыгс цыди Уанелы ргътыл. Уды нкъарнты тыххй фстдр фыста: «Уыцы заманы м зрдм арф ныххызт н рсугъд рдз, бауарзтон н срвтт, н ххт, н кмтт».
Ахуырм разынд рвдз м зрдргъвд. Хъууон скъолайы фст, 1902–1906 азты, ахуыр кодта Калачы гимназийы. Уд ахуыргнггаг хъуыдис фидын хца. Й хорз ахуыры тыххй угъд рцыд уыцы фиддонй. Гимнази каст фци нтыстджынй, радтой йын майдан. Нысангонд ын рцыди стипенди дарддр ахуыр кныны тыххй. м бацыди Мскуыйы улдр техникон ахуыргнндонм (МВТУ). Й автобиографийы фыста: «Райстон инженер-механикы дсныйад м цингнг рацыдтн хъум… Уыди мын службйы ныллуыны бар стыр гортты. Фл м уырдм м къах н хаста, з н бллыдтн мхи цард саразынм, мн фндыд кусын м исты ахъаз фуын м райгуырн бстйн».
Хуссар Ирыстоны адмн зындон уыдис Чъехы нарг – н дзы уыд ацун. Рутен айгрста уыцы нарг, м хохгтн фндаг байгом ис быдырм. Ирон адмы нусон бллиц уыд Хуссар м Цгаты асту фцгыл фндаг саразын. Рутен бавнлдта уыцы куыстм.
1914 азы й акодтой хстм. Й райгуырн бстм рыздхт 1917 азы. Уд та райдыдта революци м мидхст. Рутен гимназистй
архайдта адмы змлды, ахстоны др бадт. 1917–1920 азты уыдис хснадон царды активон архайг, й нысан уыд Хуссар Ирыстон гуырдзыйы длбарй сугъд кнын, Иры дыуу хайы баиу кнын. Гуырдзыйы хицауад Цхинвалы, Дзауы рврдта фсад – стлфын н уагътой ирон адмы. Рутен ахст рцыд, фл йын бантыст ралидзын. 1920 азы Гуырдзы зынг бафтыдтой Хуссар Ирыстоныл. Рутен рацыд Цгат Ирыстонм. Ам ыл адмы знгт хахуыр взаг бахастой, цыма урсытим баст у, афт. рцахстой та намысджын патриоты, рахастой йын трхон: «Гаглойы-фырт рвыст рцуд Урсем, цалынм Кавказы мидхст фуа, удм».
1921 азы январы Рутен ралыгъд Псковы лагерй, бафтыд Эстоним, уырдыгй – Ныгуылн Европм.








































